أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
93
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
ساكن مىشوند از تهلكه سالم نخواهند بود و اقامت كردن در آن قسم ابنيه عبارت از حركتى است كه موافق احكام قانون حفظ الصحّه باشد ، لهذا كسانى كه از اهالى بلاد بارده هستند جايز نيست كه آنها را اجاره كنند ؛ زيرا كه به واسطهء شدّت حرارت به تبريد وجود محتاج شده و به مواقعى كه باد در آنجا هبوب مىكند رفته و برهنه و سرباز مىنشينند چايشى پيدا كرده و اين معنى توليد امراض و علل عديده مىنمايد چون حرارت مكهء معظمه در روزهاى تابستان خارج از قوّهء تحمل است اكثر متموّلين اهالى به طائف مىروند و بعضى از آنها در باغچههاى معلا ساكن مىشوند و روزهاى زمستان نيز مواقع وادى فاطمه و حسينيه و ساير جاهاى منبت و منشرح البال را سير و تفرّج مىكنند كه ايام شتاى قطعهء مقدّسهء حجاز موسم اوّل بهار قطعات روم ايلى و آناطولى است . حسينيّه موقعى [ را ] كه حسينيّه گفته مىشود عبارت از پنج و شش پارچه باغچهء منبت و دلارائى است كه در دو ساعتى مكه و در طريق يمن در عقب جبل نور نام واقع است . به تربيت مياه جاريه كه در اطراف دارد ميوههاى هندوانه و ليمو و هر قسم سبزه از قبيل يونجه و خرما [ در آنجا ] به عمل مىآيد . وادى فاطمه وادى فاطمه در پنج و شش ساعتى مكه و در جهت مدينه منوّره واقع بوده باغچههاى محصولدار چند و قراى سعد معدود دارد و به قدر سى عدد مياه جاريه به اسمهاى : ماء الجموم ، ماء خضره ، ماء هنيه ، ماء حسينيه ، ماء ابو عورده ، ماء روضه ، ماء حيف ، ماء تونذوب ، ماء قورفه ، ماء بان ، ماء مبارك ، ماء جديده ، ماء جفح ، ماء سعله ، ماء سفيق ، ماء عزيمه ، ماء ابو شعب ، ماء مدرار ، ماء فيده ، ماء سماشه ، ماء جديده ، ماء حرامز ، ماء بحرين ، ماء قريز ، ماء حامده ، ماء برابر ، ماء حديده ، ماء هيمه ، ماء سروعه و ماء ربكان دارد كه خفيف و گواراترين اينها ماء هنيه و بطىء الهضم و نامقبولترين اين مياه ماء